MENU

स्ट्रबेरी

Strawberry
📖 Fragaria × ananassa
📅 Ashwin (असोज) – Chaitra (चैत) 🌡️ 15–25°C ⚗️ pH 5.5–6.5 ⏱️ 60-90 days from planting to first harvest
रोप्ने मौसम तथा अवधि
🌱
उपयुक्त रोप्ने समय / सिजन: Ashwin (असोज) – Chaitra (चैत)

स्ट्रबेरी खेती गर्दा उपयुक्त जग्गाको छनोट र माटोको तयारीमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। वर्षायाम सकिएपछि जमिनलाई २-३ पटक गहिरो जोतेर माटोलाई खुकुलो बनाउनुपर्छ र प्रति हेक्टर २० देखि २५ टन राम्रोसँग पाकेको गोबरमल वा गँड्यौला मल माटोमा मिसाउनुपर्छ।

पानी जम्न नदिन ६० देखि ९० से.मी. चौडाइ र ३० देखि ४५ से.मी. अग्लो ड्याङ (Raised bed) बनाउनुपर्छ। ड्याङमा ३०-४५ से.मी. को दूरीमा दुई पंक्तिमा बोटदेखि बोटको दूरी २०-२५ से.मी. राखी जिगज्याग तरिकाले बिरुवा रोप्नुपर्छ। नेपालको हावापानीमा असोजदेखि कात्तिक (September-October) महिना बिरुवा सार्ने सबैभन्दा उत्तम समय हो, जसले गर्दा जाडो सुरु हुनुअगावै जरा बलियो गरी स्थापित हुन पाउँछ। बिरुवा रोप्दा बोटको क्राउन (Crown) माटोको सतहमा ठिक्क मिल्ने गरी रोप्नुपर्छ।

सिँचाइ व्यवस्थापनमा थोपा सिँचाइ (Drip irrigation) प्रणाली सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ, जसले फल र पातलाई नभिजाई जरामा मात्र आवश्यक चिस्यान पुर्याउँछ। ड्याङमा कालो प्लास्टिक वा परालको मल्चिङ प्रयोग गर्दा चिस्यान कायम रहन्छ, झार नियन्त्रण हुन्छ र पाक्दै गरेका फलहरू सफा रहन्छन्। रोपेको ६० देखि ९० दिनभित्र फल टिप्न तयार हुन्छ।

विवरण तथा समग्र परिचय

स्ट्रबेरी नेपालको चिसो तथा समशीतोष्ण मध्य पहाडी क्षेत्रमा व्यावसायिक रूपमा खेती गरिने उच्च मूल्ययुक्त र आकर्षक फल हो। हालका वर्षहरूमा नुवाकोट (ककनी), काभ्रेपलाञ्चोक, ललितपुर र कास्की (पोखरा) लगायतका जिल्लाहरूमा काठमाडौं तथा पर्यटकीय सहरहरूको उच्च मागका कारण यसको व्यावसायिक खेती तीव्र गतिमा विस्तार भएको छ। दिउँसो न्यानो घाम र राति चिसो हावापानी हुने क्षेत्रमा स्ट्रबेरी निकै फस्टाउँछ। यसको फल रसिलो, सुगन्धित, चम्किलो रातो र एन्टिअक्सिडेन्ट तथा भिटामिन 'सी' ले भरिपूर्ण हुन्छ।

नेपालमा विशेषगरी फेस्टिभल (Festival), कामारोसा (Camarosa), स्वीट चार्ली (Sweet Charlie) र विन्टर डन (Winter Dawn) जस्ता उन्नत जातहरू लोकप्रिय छन्। यी जातहरू प्लास्टिक टनेल तथा खुला जमिन दुवै प्रणालीमा खेती गर्न, राम्रो भण्डारण क्षमता र ढुवानी सहन सक्ने गुणका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। किसानहरूले माटोको चिस्यान जोगाउन, झारपात नियन्त्रण गर्न र फललाई माटोमा छोइन नदिन कालो प्लास्टिक मल्चिङ प्रविधिको व्यापक प्रयोग गर्छन्।

विस्तृत कृषि वैज्ञानिक विश्लेषण
🌟 राम्रा पक्ष तथा पौष्टिक लाभ

स्ट्रबेरी भिटामिन 'सी', फाइबर, फोलेट, पोटासियम र एन्थोसायनिनजस्ता शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्टको उत्कृष्ट स्रोत हो। यसले मुटुको स्वास्थ्य प्रवर्द्धन गर्न, रक्तचाप नियन्त्रण गर्न र शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्छ। आर्थिक दृष्टिकोणले परम्परागत खाद्यान्न बालीको तुलनामा स्ट्रबेरीबाट प्रति एकाई जमिन निकै उच्च आम्दानी लिन सकिन्छ, जसले नेपालका साना तथा मझौला किसानहरूको जीवनस्तर उकास्न ठूलो टेवा पुर्याएको छ। बजारमा ताजा फलका साथै जुस, जाम, स्मूदी, आइसक्रिम र बेकरी उत्पादनहरूमा यसको उच्च माग रहेको छ।

⚠️ सावधानी तथा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

स्ट्रबेरी बाली प्रतिकूल मौसम, असामयिक वर्षा र असिनाप्रति निकै संवेदनशील हुन्छ। फूल फुल्ने र फल लाग्ने बेलामा परेको असिनाले ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ, त्यसैले टनेल वा एन्टि-हेल नेटको व्यवस्था गर्नु सुरक्षित हुन्छ। यसको फलको बाहिरी बोक्रा निकै पातलो र नरम हुने भएकाले टिपेपछि तुरुन्तै बजार नपुर्याए फल चाँडै कुहिने र बिग्रने जोखिम रहन्छ। साथै, बिरुवा रोप्ने, धावक (Runners) काट्ने, गोडमेल गर्ने र हातले होसियारीपूर्वक फल टिप्नुपर्ने भएकाले यसमा धेरै जनशक्ति आवश्यक पर्छ।

🐛 मुख्य रोग तथा किराहरू

नेपालमा स्ट्रबेरीमा देखिने प्रमुख ढुसीजन्य रोगहरूमा ग्रे मोल्ड वा खैरो ढुसी (Botrytis cinerea), जसले ओसिलो मौसममा फल कुहाउँछ; पाउडरी मिल्ड्यू (Powdery Mildew), जसले पात र फलमा सेतो धुलो जस्तो दाग बनाउँछ; र छाला कुहिने रोग (Leather Rot / Phytophthora) पर्दछन्। मुख्य कीराहरूमा पातको रस चुस्ने रातो सुलसुले (Spider Mites), बिरुवाको फेद काट्ने फेद कटुवा कीरा (Cutworms), र लाही कीरा (Aphids) प्रमुख हुन् जसले भाइरस रोगहरू समेत सार्ने गर्दछन्।

💊 रोकथाम र नियन्त्रणका उपायहरू

एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) विधि अपनाउनु सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ। खेतबारी सफा राख्ने, रोगग्रस्त पात र फलहरू टिपेर नष्ट गर्ने, र स्वस्थ तथा प्रमाणित बेर्ना मात्र रोप्ने गर्नुपर्छ। जैविक उपचारको लागि वानस्पतिक विषादी वा झोलमोल (१:१० को अनुपातमा) र नीमको तेल (३-५ मि.लि. प्रति लिटर पानी) को नियमित छर्कन गर्नुपर्छ। जमिन तयारीको बेला माटोमा ट्राइकोडर्मा (Trichoderma harzianum) मिसाउनाले माटोबाट सर्ने ढुसीजन्य रोग रोकथाम हुन्छ। ढुसीको प्रकोप बढी भएमा कपर अक्सिक्लोराइड वा उपयुक्त सुरक्षित ढुसीनाशक विषादी कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा विषादीको पर्खने अवधि (Waiting period) ख्याल गरी प्रयोग गर्नुपर्छ।

🧪 मलखाद व्यवस्थापन तथा पोषण सिफारिस

ड्याङ बनाउने बेलामै आधार मल (Basal dose) को रूपमा प्रति हेक्टर २० टन राम्रोसँग कुहिएको गोबरमल वा कम्पोस्ट मलका साथै फस्फोरस र पोटास मल माटोमा राम्ररी मिसाउनुपर्छ। नाइट्रोजन मललाई विभाजन गरेर बिरुवा सरेपछि, फूल फुल्ने सुरुवाती अवस्थामा र फल लाग्ने बेलामा टपड्रेसिङ गर्नुपर्छ। थोपा सिँचाइमार्फत प्रत्येक १५ देखि २० दिनमा जीवातु, गँड्यौलाको पानी (Vermiwash) वा छानेको गोमूत्र/झोलमोल प्रयोग गर्दा सूक्ष्म पोषक तत्त्व प्राप्त भई बोटको वृद्धि विकास र फलको गुणस्तर उत्कृष्ट हुन्छ।

खेती तथा रोप्ने विधि (Cultivation Guide)
🌱 रोप्ने विधि सिधै बिउ छर्ने (Direct Seeding)
📏 बिउको गहिराइ 0.0 cm
↔️ बिरुवाको दुरी 25.0 cm
📐 डयाङको दुरी 40.0 cm
🪱 माटोको प्रकार Well-drained sandy loam to clay loam rich in organic matter
💧 सिँचाइ आवश्यकता Moderate to High (Regular consistent moisture)
☀️ घामको आवश्यकता Full sun
🧪 NPK मात्रा 100:60:40 NPK kg/ha
हावापानी र भौगोलिक उचाइ (Climate & Geography)
⛰️ उपयुक्त उचाइ 800–2200 m
🗺️ उपयुक्त क्षेत्र Mid-Hills (Nuwakot, Kakani, Pokhara)
🌡️ तापक्रम दायरा 15–25°C
⚗️ माटोको pH 5.5–6.5
कटानी तथा उत्पादन (Harvest & Yield)
⏱️ बाली पाक्ने / पहिलो कटिङ अवधि 60-90 days from planting to first harvest
📦 अनुमानित उत्पादन 15-25 tons/ha
🔍 कटानीका मुख्य संकेतहरू (Harvest Indicators):

फलको ७५–१०० % सतहमा समान चम्किलो रातो रंग आएपछि र हरिया बिजौरापात ताजा छँदैको अवस्थामा टिप्नुहोस्। ढुवानी र भण्डारण अवधि बढाउन बिहानको चिसो समयमा डाँठ च्याप्दै सावधानीपूर्वक टिप्नुहोस्।

बाली तस्बिर ग्यालरी (Photo Gallery)
रोग तथा किरा पुस्तकालय
एन्थ्राकनोज रोग
Severe

Sunken dark brown to black spots on ripe fruits; spots enlarge rapidly and cause fruit rot; affects guava, papaya, chili, strawberry and man…

🌿 जैविक उपचार
Post-harvest treatment with hot water at 52°C for 5 minutes; neem oil spray before harvest.…
क्याल्सियम अभाव (फल कुहिने)
Severe

Blossom End Rot (BER) in tomato and pepper — dark sunken leathery brown/black area at blossom end of fruit. Tip burn on inner leaves of ca…

🌿 जैविक उपचार
Foliar spray of crushed eggshell extract or bone meal tea; apply wood ash around plant base; mulch to maintain…
स्ट्रबेरीको खैरो ढुसी रोग
Severe

Gray fluffy mold on flowers and ripe berries; infected berries become soft and mushy; rapid spread in wet humid conditions; major post-harve…

🌿 जैविक उपचार
Spray Trichoderma biofungicide preventively; remove infected berries and bury away from field.…
जराको गाँठे किरा रोग
Severe

Characteristic galls (knots) on roots causing swollen, deformed root systems. Above ground: stunted yellow plants with wilting during daytim…

🌿 जैविक उपचार
Apply Neem cake (500 kg/ha) into soil before planting; use Trichoderma harzianum + Paecilomyces lilacinus bioc…
लाही किरा
Moderate

Clusters of tiny soft-bodied green or black insects colonizing leaf undersides and shoot tips; curled wrinkled leaves and sticky black sooty…

🌿 जैविक उपचार
Traditional fermented cow urine (गोमूत्र) diluted 1:6 in water with wood ash; or Neem oil spray …
तामा (कपर) को कमी
Mild

Wilting even when soil moisture is adequate; light green to bluish-green leaves; tip die-back (leaf tips turn white); poor grain filling in …

🌿 जैविक उपचार
Spray diluted copper sulfate solution (CuSO4) at 0.2% as foliar; apply compost to improve soil copper.…
छिटो जानकारी
🌱 विधि सिधै बिउ छर्ने (Direct Seeding)
📅 मौसम Ashwin (असोज) – Chaitra (चैत)
⏱️ पाक्ने 60-90 days from planting to first harvest
💧 सिँचाइ Moderate to High (Regular consistent moisture)
☀️ घाम Full sun
🪱 माटो Well-drained sandy loam to clay loam rich in organic matter
🗺️ क्षेत्र Mid-Hills (Nuwakot, Kakani, Pokhara)
🌡️ तापक्रम 15–25°C
⚗️ pH 5.5–6.5
📏 गहिराइ 0.0 cm
📦 उत्पादन 15-25 tons/ha
← बाली क्याटलगमा फर्कनुहोस्
AgroMitra Assistant
Online & Ready
Tap to talk
Tap to talk
Ask me anything about eSanshar services
Microphone Required

To use the voice call feature, please allow microphone access in your browser settings. You can still type your message below and I'll reply in text.

Hello! I'm here to help. You can type your question below or allow microphone to use voice.